Markes: Mən sehrbaz doğulmuşdum, yazıçı oldum
 "Senyor, mənim adım Qabriel Qarsia Markesdir. Təəssüflər olsun ki, bu müxtəlif adlar yığını heç mənim də ürəyimcə deyil və onu çətinliklə özümə aid edirəm. Mən Kolumbiyanın Arakataka şəhərciyində dünyaya gəlmişəm və hələ ki, buna peşiman deyiləm. Mən Balıq bürcü altında doğulmuşam, arvadımın adı isə Mersedesdir. İndiyədək sağ qaldığım və yazdığım üçün mən ilk növbədə bu iki mühüm fakta borcluyam.
Mən cəsarətsizliyim üzündən yazıçı olmuşam. Halbuki anadan sehrbaz doğulmuşdum, lakin foksları göstərərkən özümü elə itirirdim ki, axırda ədəbiyyat aləmində gizlənməyə məcbur oldum. Hər iki peşə məni çoxdankı arzuma çatdırır, yəni ki, dostlarıma daha çox sevdirir. Yazıçılıq mənim üçün çox əziyyətli işdir. Mən səkkiz saat ərzində güc-bəla ilə yarımca səhifə yazıram. Yazdığım hər bir sözlə döyüşürəm, lakin təəssüf ki, bu döyüşlərdən çox vaxt SÖZ qalib çıxır. Mən heç vaxt ədəbiyyat barədə fikir yürütmürəm, çünki onun nə olduğunu bilmirəm və əminəm ki, ədəbiyyat yerli-dibli olmasaydı, dünya zərrə qədər də dəyişməzdi, amma polis olmasaydı, dünya tamam başqa cür olardı. Bir də hərdən fikirləşirəm ki, işdir, mən yazıçı yox, terrorçu olsaydım, bəşəriyyət məndən daha çox fayda götürərdi".
Müxbir: Siz nə üçün yazırsınız?
Qabriel: Mən yazmağa başlayanda yalnız bir məqsəd güdürdüm: dostlarımdan birinə sübut eləmək istəyirdim ki, bizim nəsil də öz yazıçılarını yetirə bilər. O vaxt mənim 17 yaşım vardı.
-Bunu siz təkcə dostunuza deyil, bütün dünyaya sübut etdikdən sonra bir yazıçı kimi özünüz haqda nə düşünürsünüz?
-Düşünürəm ki, ölsəydim daha yaxşı idi. Məşhur yazıçıları olmayan bir qitədə doğulmuş və həmişə şöhrətdən uzaq qaçan bir adama düşdüyüm vəziyyətdən ağır cəza düşünüb tapmaq çətindir. Hamı məni əyləncəyə döndərmək istəyir, mənimsə televiziya verilişlərindən, yazıçı konqreslərindən, kütləvi mühazirələrdən zəhləm gedir. Mən öz oxucularımdan on min kilometrlərlə uzaqda dörd divar arasında gizlənməyə çalışsam da yenə məni rahat buraxmırlar, gördüyünüz kimi evim əsil bazara oxşayır. Bu son on beş gündə verdiyim dördüncü müsahibədir.
-Bəs onda nə üçün mənimlə söhbət edirsiniz?
-Birincisi, ona görə ki, uzun illər jurnalist işləmişəm, elə indi də özümü jurnalist sayıram, həmkarıma rədd cavabı verməyə üzüm gəlmir. İkincisi, bu ardı-arası görünməyən müsahibələrə son qoymağın yaxşı bir yolu var: qısa bir vaxtda nə qədər çox müsahibə versəm, dünyanın zəhləsini bir o qədər tez tökərəm və bir mövzu kimi tükənmiş olaram.
-Siz həmişəmi ədəbiyyat və jurnalistika ilə eyni vaxtda məşğul olmusunuz?
-Bəli. Bir yazıçı kimi informasiyanı mən həmişə jurnalistikadan almışam. Jurnalistika mənə gerçəkliklə daimi əlaqə saxlamağa imkan yaradır.
-Bir jurnalist kimi siz "Espektador" qəzetində fəaliyyətə başlamışdınız?
-Bəli. Lakin qəzet bağlanandan sonra iş tapmaq ümidi ilə Parisə uçdum. Məni adaxlım Mersedes yola salırdı. Ondan ayrılanda dedim ki, ürəyini sıxma, bir həftədən sonra qayıdaram, toyumuzu edərik, lakin biz bir də yeddi ildən sonra görüşə bildik.
- Elə niyə?
-Parisdə bütün ümidlərim boşa çıxdı. Bir müddət işsiz qaldım. Axırda Latın Amerikasına qayıtmalı oldum, lakin evə gəlməyə üzüm yox idi, ona görə Venesuelaya yollandım. Bir müddət orda qalıb işlədim. Kuba inqilabının qələbəsi xəbərini alandan bir həftə sonra mən artıq Havanada idim. “Press Latin” Agentliyinin yaradıcılarından biri də mənəm.
-İndi siz jurnalistliklə məşğul olursunuzmu?
-Şübhəsiz. Mən ömrüm boyu əla reportyor olmağı arzulamışam. Lakin əvvəllər mənim belə bir imkanım yox idi. Ancaq bir yazıçı kimi məşhurlaşdıqdan sonra iqtisadi cəhətdən tam bir müstəqillik əldə elədim. İndi mən istədiyim mövzularda yazıram və qəzetlər mənim reportajlarımı məmnuniyyətlə dərc edirlər. Bu, olduqca çətin və təhlükəli işdir. Reportyor həyatla toqquşmalarda inkişaf edib böyüyür. Əsil muəllim həyatdır, qalan müəllimlər onun yanında heç nədir.
-Jurnalistika və kino ədəbiyyatla sıx ünsiyyətdə olan sahələrdir, sizin hər iki sahədə böyük təcrübəniz vardır: deyilənə görə, jurnalistika yazıçının dilini kasaddaşdırır, məhdudlaşdırır, kinonun isə ondan tələb etdiyi qurbanlar gec-tez yazıçının yaradıcılıq qabiliyyətini büsbütün məhv edir.
-Birinci fikirlə qətiyyən razı deyiləm. Kinoya gəlincə isə unutmaq olmaz ki, burda söhbət yüzlərlə adamın iştirak etdiyi yaradıcılıq prosesindən gedir. Təcrübə göstərir ki, kinoda yazıçı nəhəng bir çarxın dişciyindən başqa bir şey deyildir və bunu da qanunauyğun bir hal kimi qəbul etmək lazımdır.
-Sizin yaradıcılığınızın ilk dövrü ilə bağlı olaraq dəfələrlə Folknerin adı çəkilmişdir. "Yüz il tənhalıqda" əsəri sanki bu fikrin yanlışlığını sübuta yetirmək məqsədilə yazılmışdır. Hər səhifədə, oxucuya Folkneri xatırlaya biləcək bütün izləri itirmək cəhdi duyulur.
-Doğrudan da əvvəllər Folknerin mənə təsirindən çox yazırdılar. Hətta arada özüm də buna inanmağa başlamışdım. Əslində isə Folkneri təsadüfən oxumağa başlayanda ilk əsərimi artıq yazmışdım. Bununla belə tənqidçilərin qeyd etdikləri təsirin nədən ibarət olduğunu bilmək istədim, lakin öz əsərlərimdə tapa bilmədiyim cavabı bir neçə ildən sonra Amerikanın cənub ştatlarına səyahətim vaxtı aşkara çıxardım. Tozlu yollar, Günəşin yandırıb-yaxdığı miskin kəndlər, ümidsiz yaşayan insanlar mənə çox tanış gəldi. Amma onu da deyim ki, doğulduğum şəhərciyin böyük bir hissəsini Şimali Amerikanın banan şirkəti tikmişdir. Mənim Folknerlə oxşarlığım da bəlkə elə burdan doğur.
-Folknerin təsiri haqqındakı söhbətlər görünür xoşunuza gəlmir?
-Xoşuma gəlməyən başqa şeydir. Əslində bu söhbəti mən tərif kimi qəbul etməliyəm, çünki Folkner bütün zamanların ən böyük roman ustalarından biridir. Məni başqa şey düşündürür: görəsən tənqidçilər bu təsiri necə müəyyən edirlər? Axı, həqiqətdə öz işini bilən yazıçı, aydındır ki, heç kəsə bənzəməməyə çalışar, öz sevimli müəlliflərini nəinki təqlid eləməz, əksinə onlardan bacardıqca uzaq qaçar.
-Bəs, sizin sevdiyiniz yazıçılar varmı?
-Sevimli yazıçılarım yoxdur, bəyəndiyim kitablar var. Özü də bu sevgi daimi deyil zamanca dəyişkəndi, bu gün sevdiyim əsəri ola bilər ki, sabah bəyənməyim. Hazırda mən Sofoklun "Çar Edip", Daniel Defonun "Vəba ilinin gündəliyi", Berrouzun "Tarzan meymunlar arasında" və s. əsərləri qeyd edərdim. Onu da deyim ki, neçə ildir, Folkneri oxuya bilmirəm, ümumiyyətlə, romanlar məni tamam bezikdirib. Son illər məni yalnız dəniz səyahətlərinin xronikaları maraqlandırır.
-Heminqueyə münasibətiniz?
-Bunu niyə məndən soruşursunuz?
-Çünki, Markesin dağ çayı kimi kükrəyən, aşıb-daşan parlaq sətirləri ilə Heminqueyin quru, xəsis, lakin küll halında effekt doğuran sətirləri arasında çox böyük ziddiyyət vardır. Əks qütblərin birbirinə münasibəti isə həmişa maraqlıdır.
-Onda gərək Heminqueylə Folkneri müqayisə edəydiniz, bu daha çox məqsədəuyğun olardı. Çünki onlar eyni bir ölkənin vətəndaşı idilər, eyni bir vaxtda yazıb-yaradırdılar. Çoxlarının şüurunda bu iki yazıçı birbirini kölgədə buraxmır, əksinə birbirini çox gözəl tamamlayırlar. Bununla deyə bilərəm ki, mən Heminqueyi kamil roman ustası saymıram, onun romanları çox zəifdir, lakin hekayələri gözəldir. Buna baxmayaraq mən onu peşəkar yazıçıların ən böyük ustadı hesab edirəm. Onun əsərlərində bütün yazıçı fəndləri açıq-aşkar gözə çarpır. Ondan öyrənmək asandır.
-"Yüz il tənhalıq" romanı tənqidçilər qarşısında bir sıra ciddi problemlər qoymuşdur. Lakin onlar bu problemləri düzgün həll etməkdə çox vaxt çətinlik çəkirlər. Əgər müəlliflər onlara kömək etsəydilər, tənqidçilərin işi xeyli asanlaşardı. Bax, siz özünüz tənqidçilərlə bir yerdə əsərinizi müzakirə etməyə razı olardınızmı?
-Əlbəttə ki, yox. Tənqidçilər ciddi adamlardır, məni isə son illər ciddi adamlar qətiyyən özlərinə cəlb etmirlər. Tənqidçilərə kömək əlini uzatmaqdansa onların qaranlıqda dolaşmasına tamaşa eləmək mənim üçün daha maraqlıdır. Əksinə, yeri düşəndə özüm onlara tələ qururam, əgər tənqidçilərin özləri bu tələyə can atmasaydılar, qurduğum tələlərin heç bir ziyanı olmazdı. Görünür ki, əsərin dərinliyinə varmaq, mahiyyətini dərk etməkdən xeyli asandır. Tənqidçilərin çoxu Amaranta Buendia obrazını düzgün yoza bilmədiklərindən onu lazımsız saymışdılar. Bu obrazı yalnız bir adam—Ernest Folkeninq yüksək professional səviyyədə təhlil edə bilmişdir. "Yüz il tənhalıq" romanı nəşr olunduqdan sonra mən özüm orada 42 ziddiyyəti aşkara çıxardım, lakin tənqidçilərdən heç kəs bunları görə bilmədi, məni narahat edən budur. Əsərin italyan tərcüməçisinin mənə göstərdiyi altı ciddi qüsur da hamının nəzərindən yayınmışdı. Əlbəttə ki, hər bir yaxşı roman həmişə sehrdir, onu açıb göstərmək hər adama nəsib olmur, bu çətin və məsuliyyətli işi tənqidçilər könüllü olaraq öz öhdələrinə götürürlər, onları buna məcbur edən yoxdur.
-"Yüz il tənhalıq" romanı üzərində işə başlayarkən siz bir yazıçı kimi artıq formalaşmışdınız...
-Əslində bu mənim ilk kitabım olmalı idi. Mən onu on səkkiz yaşında yazmağa başlamışdım. Lakin tezliklə başa düşdüm ki, belə əsəri yazmaq üçün mənim lazımi təcrübəm, texnikam, iş vərdişim yoxdur. Mən hələ də Latın Amerikası ədəbiyyatının ənənələri ilə buxovlanmışdım. Bu ədəbiyyata xas olan akademizm, ritorika və sözçülükdən yaxa qurtarmaq üçün birinci növbədə sadə yazmağı öyrənmək lazım idi. Mən bu istəyə yalnız beşinci cəhddə nail ola bildim. Bəzi tənqidçilər "Yüz il tənhalıq" romanını oxuduqdan sonra Rableni xatırladılar. Lakin əsərdəki hadisələrin mübaliğəsi, nağıl ünsürləri heç də Rabledən yox, Latın Amerikasının gündəlik həyatından irəli gəlir. Mən gündəlik həyatı gerçəklik və əfsanələrdən yoğrulmuş bir qitədə yaşayıram. Mənim personajlarım uydurma deyil, fantastik gerçəklikdən doğmuş obrazlardır.
-Bu sual müasir ədəbiyyatın ən mühüm problemlərindən birinə, bəlkə də ən başlıcasına aiddir: Siz bir yazıçı kimi asılı olduğunuzu hiss edirsinizmi?
-Aramızda söhbətin üstüörtülü getməməsi üçun gəlin lap axırdan başlayaq. İctimai roman adı altında təqdim olunan əsərlərə mənim soyuq münasibətim həmin əsərlərin birtərəfli, fraqmental olması, bir sözlə oxucunu dünya və həyatı məhdud qavramağa məhkum etməsi ilə bağlıdır. Bu cür romanların Latın Amerikası oxucuları bu əsərlərin məhdudluğunu başa düşür, lakin onu sözlə ifadə etməyə çətinlik çəkirlər. Nəticədə paradoksal vəziyyət yaranır: xalqlarımızın siyasi və ictimai həyatının dəhşətli faciəsini namusla qələmə alan və yalnız bununla kifayətlənən yazıçıları heç kəs oxumur. Bir dəfə Sartr demişdir ki, işğal dövrünü fransızların yadına salmaq üçün ictimai parkda alman hərbi musiqisi konsertini təsvir etmək kifayətdir. Mənə elə gəlir ki, bu bizə də aid edilə bilər. Mənim fikrimcə, Latın Amerikası oxucusunun onların faciəli həyatını təsvir edən əsərlərə elə bir ehtiyacı yoxdur, çünki onlar bunu gündəlik həyatlarından görürlər və bəlkə yazıçının özündən də dərin və yaxşı görürlər.
Ona görə biz yazıçılar yalnız xeyirxah məqsədlər güdən əsərlər deyil, həm də yüksək səviyyəli əsərlər yaratmağa çalışmalıyıq: ümumiyyətlə, mən əminəm ki, yazıçının borcu yaxşı yazmaqdır.
-Bununla əlaqədar olaraq, siz ideal romanı necə təsəvvür edirsiniz?
-Gerçəkliyi astar üzünə çevirə bilən və bu astar üzün necə olduğunu göstərən roman mənim fikrimcə ideala yaxındır.
- Gerçəklik deyəndə siz nəyi nəzərdə tutursunuz?
-Mənə bir şey aydındır ki, gerçəklik tomatın qiyməti ilə bitmir. Latın Amerikasının gündəlik həyatı gerçəkliyin çox geniş bir anlayış olduğunu nümayiş etdirir. 1894-cü ildə Amazonkaya səyahət etmiş Ap de Qreff müxtəlif möcüzələrdən savayı qaynar çaya, başdan-ayağa kəpənəklərlə örtülmüş iyirmi metrlik anakondaya rast gəlmişdi. Argentinanın cənubunda yerləşən Komodoro Rivadavia kəndində qasırğa səyyar sirki havaya qaldırmış və ertəsi gün balıqçılar torlarından balıq əvəzinə şirlərin, zürafələrin və fillərin cəsədlərini çıxarmışlar.
Bir neçə ay əvvəl səhər saat səkkizdə qapımız döyüldü, açıb gördük ki, elektrikdi, dedi "Ütünüzün naqilini düzəltməyə gəlmişəm". Amma tez də başa düşdü ki, qapıları səhv salıb, üzr istəyib getdi. Bir neçə saatdan sonra arvadım paltar ütüləmək fikrinə düşdü, amma ütünü taxan kimi naqil yandı. Bu cür hadisələrdən çox danışmaq olar. Gerçəklik sirlərlə doludur.
-Siz yazacağınız əsəri qabaqcadan xəyalınızda çanlandıra bilirsinizmi? Xəyal və gerçəklik yaradıcılığınızda nə kimi rol oynayır, onlardan necə istifadə edirsiniz?
-Mənim yaratdığım bütün əsərlərin özülündə ən sadə obrazlar durur. "Tökülmüş yarpaqlar" əsərinin mürəkkəb fabulası öz uşaqlığımın ani bir xatirəsindən doğmuşdu: bap-balaca bir uşaq iri, çox iri bir otağın küncündə qoyulmuş stulda əyləşib... "Polkovnikin ölümü" povestində gözümün qabağına gətirdiyim ilk adama bir neçə il ondan əvvəl balıq bazarında rast gəlmişdim, o həsrətlə limandakı gəmilərə baxırdı, bir neçə ildən sonra Parisdə doğma yerlərin həsrətini çəkərkən həmin adam yadıma düşdü və onun o vaxtlar nələr düşündüyünü aydınca başa düşdüm. Uzun illər "Yüz il tənhalıq" əsərindən bircə onu bilirdim ki, bir qoca uşağı sirkdə tamaşaya qoyulmuş buz parçasına baxmağa aparır. Bu çür ilkin obrazlar mənim üçün çox vacibdir, qalanı... qalanı it əzabıdır.
-Hamı sizi dəmir intizama malik bir yazıçı kimi tanıyır, hətta deyilənə görə, siz bank əməkdaşının iş rejimi ilə çalışırsınız?
-Elədir. Mən hər gün səkkiz saat işləyirəm - səhər saat doqquzdan üçə qədər. Bir şərtlə ki, işlədiyim otaq isti olsun. Әvvəllər yazdığım vaxt ərzində qırx dənəyə qədər siqaret çəkir, axşamlar isə bu zəhəri bədənimdən çıxartmağınan məşğul olurdum. Altı ildir ki, siqareti atmışam və buna hədsiz sevinirəm. Həkimlərin dediyinə görə bu cür iş rejimi məni öldürə bilər, deyəsən onlar haqlı idilər, ötən il mədəmdə qanaxma oldu, məni Kubada sağaldıb ayaq üstə qoydular. Mən həmişə iş kombinezonunda yazıram, belə həm rahatdır, həm də yazıda ilişəndə makinanın arxasından qalxıb qapıları çox sevdiyim rənglərə boyayıram, ya da qapıların dəstək və cəftələri ilə əlləşirəm.
-Hər gün nə qədər yazırsınız?
-Əgər hekayə yazıramsa gündə bir sətirlə kifayətlənirəm, roman yazıramsa düz bir səhifə irəliləməyə çalışıram. Yazı prosesində sürət də artır, ən çətini başlamaqdır. Elə buna görə, roman yazmağı xoşlayıram, çünki romanı bircə dəfə başlayırsan, hər yeni hekayəni başlamaq bütöv bir romanı başlamaq qədər çətindir. Mən "Yüz il tənhalıq" romanını on səkkiz aya yazdım, bu vaxt ərzində gecə və gündüz bir an belə başqa şeylər düşünə bilmirdim. Mən hər hansı bir əsəri yazmağa başlayanda evdəkilərlə, dosttanışlarımla yalnız bu barədə söhbət edirəm, əsəri hissə-hissə onlara danışıram amma əlyazmamdan bircə sətir belə oxumağa icazə vermirəm, qorxuram işim nəs gələr.
-Siz artıq dünya şöhrəti qazanmısınız. Bu şöhrətdən necə istifadə edirsiniz?
- (Gülür) Mən onu siyasətə xərcləyirəm.
-Deməli, siz özünüzü həm də siyasətçi sayırsınız?
- Sizə necə deyim...
-Siz prezident seçkilərində Kolumbiyanın sol qüvvələrinin namizədi kimi çıxış etmək təklifindən boyun qaçırdınız.
-Mən məhz siyasətçi olduğum üçün bu təklifdən imtina etdim (gülür). Düzünə qalsa, siyasi fəaliyyət üçün mənim elə bir istedadım və hazırlığım yoxdur. Mən jurnalist və yazıçıyam.
-Şöhrətə necə baxırsınız?
- Şöhrət cıdır atı kimi bir şeydir. Ya o səni belinə alıb, hara gəldi aparacaq, ya sən onu ram edəcəksən. Əgər şöhrətin ipini boş buraxsan o, səni aparıb dəbə mindirəcək və sən əvvəl-axır dəbdən düşməli olacaqsan, onda vay halına.
-Siz ən çox nə ilə fəxr edirsiniz?
-Bir zaman həmin sualı anama da vermişdilər. Hamı gözləyirdi ki, anam dünya şöhrəti qazanmış oğlu Qabrielin adını çəkəcək, o isə gözlənilmədən demişdi: "Mən bu dünyada ən çox, rahibə olmuş qızımla fəxr edirəm".
Mən özüm də əsərlərimlə deyil, iki oğlumla, iki arxamla öyünürəm. Fəxr edirəm ki, bu ikiüzlü zəmanədə onlar namuslu, xeyirxah adamlar kimi böyümüşlər. Mən uşaqlarım üçün çox həyəcan keçirirəm, onlar istədikləri vaxt istədikləri yerə gedə bilərlər, amma bir şərtlə ki, harda olduqlarını bilim (susur.) Bu ikiüzlü dünyada mən onları namuslu adam kimi böyudə bilmişəm və bununla fəxr edirəm.
-Siz mətbuatda bəyanat vermişdiniz ki, Pinoçet rejimi devrilməyənəcən öz əsərlərinizi dərc etdirməyəcəksiniz.
-Mən bədii əsərləri nəzərdə tuturdum.
-Sizin bəyanatınız çoxlarını sarsıtdı, axı sizi zəmanəmizin ən böyük yazıçılarından biri hesab edirlər.
-(Pauza ilə) Çox sağ olun. Bu yazıçı tətilidi. Mənim Latın Amerikasında, elə Çilinin özündə çoxlu oxucum var. Ona görə, özümə dedim nə qədər ki, Pinoçet Çilidə hakimiyyət başındadır mən bədii əsər yazmayacağam. Bu mənim mübarizə üsulumdur. Düşünürəm ki, mənim belə tətilə haqqım var. Lakin sizə bir sirr açım, yazırdım, inanırdım ki, Pinoçet rejiminin hakimiyyəti uzun sürməyəcək.
Həmsöhbət: Feliks Haft
çap versiyası
 poçtla göndər
© Lit.az
|
Sabir Əhmədli
Əli Əmirli
Anar
Əkrəm Əylisli
Elçin Əfəndiyev
Qılman İlkin
Afaq Məsud
Qəzənfər Kazımov
Tofiq Abdin
Vidadi Babanlı
International Journal of Academic Research!
International Standart