Azərbaycanın ədəbiyyat portalı - Əkrəm Əylisli: Ədəbiyyata çox ciddi bir nəsil gəlməkdədir. Amma, hələ çalxalanma gedir, durulmayıblar.

Əkrəm Əylisli: Ədəbiyyata çox ciddi bir nəsil gəlməkdədir. Amma, hələ çalxalanma gedir, durulmayıblar.

- 80-ci illərin sonlarından üzü bərini əhatələyən "Əylisdən Əylisəcən" avtobioqrafik kitabı oxucuların ixtiyarına vermisiniz. Hələlik sonuncu olan bu kitabınız bir çox məsələlərə aydınlıq gətirir, Əkrəm Əylisli ilə daha yaxından tanışlığa zəmin yaradır. Oxucuda maraq və bir çox sual yaradan bu kitaba müəllifin münasibəti necədir? Daha dəqiq soruşsaq, "Əylisdən Əylisəcən" səfəriniz necə keçdi? İstər ruh, istərsə də üslub baxımından bu kitabınız digərlərindən fərqlənir. Mənə elə gəlir ki, bu kitabda Əkrəm Əylisli daha bədbin və daha aqressivdir...

- Ötən əsrin 88-ci ilindən bu yana Azərbaycanın və dünyanın keçdiyi tarixi dövrdən, bu dövrdə yaşayan insanın hissiyyatından, düşüncələrindən yazmışam. Məncə, o dövrün ab-havasını dürüst göstərə bilmişəmsə, deməli, nə isə bir iş görmüşəm. Onu düz deyirsiniz ki, bu kitab ruh, üslub baxımından digərlərindən fərqlənir. Qaldı ki, səfərimin necə keçməsinə, bütün əzab və əziyyətlərə, haqsızlığa baxmayaraq, mən möhkəm dayanmışam. Heç vədə sınmamışam. Ona görə də, narazı deyiləm. Bu kitabdan başqa son vaxtlar bəzi şeylər də yazmışam. O yazılar ovqat, problem və ahəng etibarı ilə tamamilə yenidir. Açığını deyim ki, o yazılarda mən sanki son ağrılarımı qələmə almışam. Ümumiyyətlə, mən heç vaxt yazmaq xatirinə yazmıram. Sadəcə, ürəyimə dolan, məni narahat edən ağrıdan azad olmaq üçün yazıram.

- Nədənsə Siz həmişə təklənirsiniz. Söhbət tək ziyalı və cəmiyyət müstəvisindən getmir. Bu müstəvidə, sağlam olmayan cəmiyyətdə ziyalı hardasa tənhalaşmağa məhkumdur. Ancaq məsələ bundadır ki, öz mühitinizdə təklənirsiniz, sözünüz birmənalı qarşılanmır və yaxud başa düşülmür. Nə üçün belədir? Siz nəyi isə düz demirsiniz, yoxsa Sizi düz başa düşmürlər?

- Bilirsiniz, bir qədər vaxt keçəcək. Və insanlar bunun səbəbini özləri aydın görəcəklər. Mənim öz mühitimdə təklənməyimi analiz etsək, görərək ki, bu, elə belə də olmalıdır. Bunun ayrı çıxış yolu yoxdur. Bəlkə də indi bunu çoxları başa düşmür. Çünki hələ hadisələrin içindəyik. Ancaq mənim o dövrdəki fəaliyyətimlə aralandığım insanların fəaliyyətini araşdırandan sonra anlaşılmaz heç nə qalmayacaq. Təbii ki, əgər cəmiyyət sağlam olsaydı, hadisələrə obyektiv münasibət bəsləsəydi hər şeyin öz yerini alması üçün zamana ehtiyac qalmazdı. Və mənim təklənməyimə bais olan insanlar öz günahlarını görərdilər.

- Bu vəziyyət Sizi daxilən incidirmi?

- Əlbəttə. Bu haqsızlıq məndə stress, güclü daxili sarsıntılar yaradır.

- Əkrəm müəllim, bir qədər açıq danışmaq mümkün deyil?

- Mən ad çəkib kimisə qıcıqlandırmaq istəmirəm. Ancaq onsuz da hər şey göz qabağındadır. Məsələn, mən 40 ildir ki, Yazıçılar Birliyini müşahidə eləyirəm. Yazıçılar Birliyinin Natəvan klubunda ilk dəfə 1956-cı ildə şer oxumuşam. Ancaq mənim vaxtilə ən çox inandığım qələm yoldaşlarımın qurumu bu həddə, bu səviyyəyə salacaqlarını ağlıma belə gətirmirdim. Hansı qələm əhli kiminsə özünü, atasını, babasını dahi hesab eləyirsə, o, Yazıçılar Birliyinin həndəvərinə düşə bilir. Əks təqdirdə bu, mümkün deyil. Bütün bunlara kimsə üsyan etməli idimi? Görünür, o üsyan da mənim taleyimə yazılıbmış.
Bəzən mənə elə hücumlar edirlər ki, elə bil mən ədəbiyyata dünən gəlmişəm. Bir adam haqqında bir kəlmə söz deyəndə, elə səs-küy qaldırırlar ki, elə bil ki, bir heykəli uçurmuşam. Məsələn, bir dəfə dedim ki, Rəsul Rzanın "Mübarizə bu gün də var" bolşevik ruhlu şeri ilə bu gün çox oynamaq olmaz. Bu, 37-ci ilin qurbanlarının qəbirləri üstündə rəqs eləməkdir. Söz yox, Rəsul Rza görkəmli şairlərimizdən biridir, gənclərə həmişə arxa olub, ədəbiyyata yeni nəfəs gətirməyə çalışıb. Ancaq bu, o demək deyil ki, onun yaradıcılığında hər şeyə göz yumulmalıdır. Təsəvvür edin ki, hamı mənə cavab verməyi özünə borc bildi. Halbuki hamı da çox gözəl bilirdi ki, düz deyirəm.

- Uzun illər "Azərbaycan" jurnalında çalışmısınız. Qələm yoldaşlarınızla daim ünsiyyətdə olmusunuz, yetərincə ədəbi söhbətləriniz olub. Ancaq maraqlıdır ki, bu gün ədəbi mühitdə baş verənlərə etirazını təkcə Əkrəm Əylisli bildirir. Siz hansısa bir vəziyyətlə barışmaq istəmirsiniz. Amma heç kim Əkrəm Əylisli ilə həmfikir deyil.

- Ona görə ki, Yazıçılar Birliyində elə çürük ab-hava yaradıblar ki, bu qurumdan umacağı olanlar mənimlə düşmən kəsilməyi özlərinə borc bilirlər. Mən kəskin danışmaq istəmirəm. Ancaq fakt budur ki, bəziləri mənə xəyanət elədilər. Məsələn, vaxtilə jurnalda tez-tez çap elədiyim, çox sevdiyim yazıçılara, şairlərə həmişə nöqsanlarını deyirdim. O vaxt onlar deyilənləri çox sakit qəbul edirdilər. İndi isə öz aləmlərində o qədər böyüyüblər ki, tərifdən başqa heç nə eşitmək istəmirlər. Halbuki vaxtilə onlara görə, mən "KQB"-yə getmişəm, Mərkəzi Komitəyə izahatlar yazmışam. Bütün bunları deməmək də olardı. Madam ki, söhbət açılıb, gərək həqiqəti deyəsən. "Azərbaycan" jurnalında işləyəndə mənim üçün önəmlisi təqdim olunan yazının səviyyəsi idi. Əsas meyarımız istedad idi. Kiminsə titulu ilə maraqlanmırdıq. Ancaq vaxtilə müdafiə elədiyim insanlar öz mənafeləri naminə indi həqiqətə göz yumurlar. Yeganə təskinliyi onda tapıram ki, eynilə mənim kimi Azərbaycanda başa düşülməyən, təklənən çox qiymətli insanlar olub.

-... Anarın Mirzə Cəlil haqqında yazmağı ilə deyil ki? İstər-istəməz sual yaranır: "Sən hansı hərəkətinlə, hansı düşüncənlə Mirzə Cəlilə oxşayırsan?". Onu da deyim ki, Anar Yazıçılar Birliyinə sədr seçiləndə mən də hadisələrin içində olmuşam. Və hardasa Anarın sədr seçilməsində mənim də rolum olub. Yenə deyirəm, onda Anarı mən belə tanımırdım. Onda olan bu kin-küdurətin nədən qaynaqlandığını heç cür ağlıma sığışdıra bilmirəm. Əgər mən Yazıçılar Birliyinin sədri olsaydım, onlardan hər hansı biri orada olmasaydı, bağrım çatlayardı. Amma onlar mənim kənarda olmağımdan zövq alırlar.

- Yazıçılar Birliyinin qurultayında iştirak edəcəksiniz?

- Xeyr. Artıq neçə ildir mən Yazıçılar Birliyinin tədbirlərində iştirak eləmirəm. Çünki oranın naftalin iyi verən ab-havasında nəfəs ala bilmirəm. Və mən o qurultayın ab-havasını da indidən duyuram.

- Yeri gəlmişkən, qurultay ərəfəsində ədəbi mühitdə, mətbuatda bir canlanma müşahidə olunur. Yazıçılar Birliyinin sədr postunu kimin tutacağı məsələsi isə gündəmdə olan əsas mövzulardan biridir. Siz bu barədə nə fikirləşirsiniz?

- "Yazıçılar Birliyinin sədri kim olmalıdır?" sualına, təbii ki, qurultayda iştirak edənlər cavab verəcək. Mən yalnız bir məqama toxunmaq istəyirəm. Anar 17 ildir ki, Yazıçılar Birliyinin sədridir. Adlarını bir-bir çəkmirəm. Ancaq özünüz baxın, bu 17 ildə Azərbaycanın rəhbəri neçə dəfə dəyişib. Nəinki rəhbər, eləcə də ölkənin siyasi, dövlət quruluşu dəyişib. Sovetlər dağıldı, müstəqil dövlət qurduq. Bir sözlə, ideoloji, siyasi ab-havanın dəyişdiyi bir məkanda ideologiya ilə bilavasitə bağlı olan bir təşkilata bu illər ərzində eyni adam rəhbərlik edib. İndi siz ondan nə gözləyirsiniz? Hansı səmimiyyətdən danışmaq olar? Bundan sonra Anar o postu tutsa, daha mənim ona sözüm yoxdur. Çünki ən azı, onu nəzərə alsın ki, Azərbaycan ədəbiyyatı onun Yazıçılar Birliyinə rəhbərlik etdiyi 17 ili itirib.

- Əkrəm müəllim, Yazıçılar Birliyinin fəaliyyətini, ədəbi mühitə, ədəbi prosesə təsirini həddən ziyadə yüksək qiymətləndirmirsiniz ki?

- Xeyr. Ən azı, ona görə ki, onlar sağlam ədəbi mühit yarada bilərdilər. Ədəbi əqidələrin, ədəbi cərəyanların sağlam rəqabətinə rəvac verə bilərdilər. Bu gün Yazıçılar Birliyinin 1000 üzvü var. Əvvəllər birliyin üzvlərinin sayı süni şəkildə artırılanda dərhal əks-səda verirdi. "Azərbaycanda yazıçılar ordusu var" deyirdilər. İndi isə Yazıçılar Birliyində elə bil kolxoz yaradıblar. Heç özləri də bilmirlər ki, neyləyirlər. Yazıçılar Birliyinin mətbu orqanına baxaq. İndiki dövrdə bu səviyyədə qəzet buraxmaq olar? Bu qəzetlə sanki hər gün dünyanın üzünə tüpürürlər. 10 nömrənin, ən azı, bir-ikisində Rəsul Rzanın, ya da Anarın özünün tərifnaməsi getməlidir. Elə təsəvvür yaranıb ki, sanki bu tərifnamələr olmasa, "Ədəbiyyat qəzeti" çıxa bilməz.

- Sovet dövründə ədəbiyyatın xidmət elədiyi ideologiya qondarma əsaslar üzərində qərarlaşdığından, bu tendesiya hardasa mənfi reaksiya doğururdu. Ancaq zaman göstərdi ki, dövlətin, millətin həyatında ideologiyanın və ondan qaynaqlanan ədəbiyyatın rolu danılmazdır. Sizcə, müasir dövrdə bu sahədə yazarlarımız öz üzərlərinə düşən işi necə yerinə yetirirlər?

- Bu, istər Azərbaycan ədəbiyyatı üçün, istərsə də cəmiyyət üçün çox əhəmiyyətli bir söhbətdir. Çünki Azərbaycanda artıq mənəvi boşluq duyulur. Tarixdən bilirik ki, belə mənəvi boşluqdan sonra milli depressiya gəlir. Bu da çox faciəlidir. Halbuki yeni müstəqil dövlətini quran Azərbaycanda mütləq yeni mənəvi formasiya yaranmalıydı. Təbii ki, bu, birdən-birə yaranmır, tədricən yaranır. Ancaq söhbət bundadır ki, yeni mənəvi formasiyanın yaranmasında əsas işlərdən birini görə bilən qələm əhli, eləcə də onların təşkilatı olan Yazıçılar Birliyi nə iş görür? Bu sahədə üzərinə düşən missiyanı necə yerinə yetirir? Onların gördüyü iş isə göz qabağındadır. 20 yaşında cavan oğlan bir söz deyir. Nəzərə almaq lazımdır ki, bu oğlanın 20 yaşı var, cavandır. Deməli, maksimalistdir. Onu da deyim ki, cavanlığında maksimalist olmayanın axırı heçdir. Cavanlıq maksimalistcəsinə bir söz deyir, Yazıçılar Birliyi və onun ətrafı özünə borc bilir ki, hamılıqla bu cavanın cavabını versinlər. Təbii ki, "Ədəbiyyat qəzeti" də bu məsələləri ətraflı işıqlandırır. İstər-istəməz sual yaranır: ədəbiyyatın problemi, qayğıları və ya elə bu istiqamətdə üzərinə düşən missiya yoxdur? Bu yaxınlarda Yazıçılar Birliyinin qurultayı ilə bağlı olaraq, bir neçə qələm əhli ekrana çıxmışdı. Əməlli-başlı lağlağı edirdilər. İnandırıram sizi, çayxanada gedən söhbətlər onların söhbətindən daha maraqlı və daha səviyyəli idi. Belə olan təqdirdə hansı mənəvi formasiya yaranacaq? Xalq belələrinin sözünə inanacaqmı? Halbuki bu sahədə tariximiz yetərincə ibrətamizdir. Ötən əsrin əvvəllərini yada salaq. Son dərəcə qarmaqarışıq bir dövr idi. Ancaq qələm əhli o dövrdə öz üzərinə düşən işi layiqincə yerinə yetirdi. Çünki o dövrdə qələm əhli arasında məhz məfkurə savaşı gedirdi, daha indiki kimi stol davası yox. Ona görə də hər biri ayrı-ayrılıqda avtoritet idi. İndi isə avtoritetimiz yoxdur. İstər-istəməz adama ağır gəlir ki, axı bir vaxtlar var idi, bu olub. Niyə indi yoxdur?

- Ədəbi prosesi necə dəyərləndirərdiniz?

- Mənə elə gəlir ki, ədəbi proses dövrün xarakterinə uyğun şəkildə yaşayır. Onu da deyim ki, ədəbiyyata çox ciddi bir nəsil gəlməkdədir. Düzdür, hələ çalxalanma gedir, durulmayıblar. Ancaq onların narahatlığı, dövrlə bağlı qayğıları, ədəbi baxışları nədənsə xəbər verir.

- Sizdə maraq doğuran gənclərdən kimlərin adını çəkə bilərsiniz?

- Gəlin ad çəkməyək. Çünki eləsi yadımdan çıxar ki, sonra bunu özümə bağışlaya bilmərəm.

- Paytaxtın qaynar həyatından ayrılıb, sakit kənd həyatına necə uyğunlaşdınız?

- Açığı deyim ki, bu, çox çətindir. Və bunun üçün ilk növbədə möhkəm iradə lazımdır. Mən o iradənin hesabına bəzən fikirləşirəm ki, bunlarla mübarizə aparmaq mənasızdır, ən yaxşısı odur ki, çıxıb gedəsən kəndə. Təbiətin qoynunda öz aləmində yaşayasan. Çünki dövr, zaman elə bil saxtakarlığın xeyirinə işləyir.

- Əkrəm müəllim, Siz nəyə görə etiraz əlaməti olaraq, məhz getmək qərarına gəldiniz? Başqa çıxış yolu yox idi?

- Yox. Ya mən gərək Azərbaycandan çıxıb tamamilə kənara gedəydim, ya da Əylisə. Və təbii ki, Əylisə üstünlük verdim.

- Əylisdə həyatınız necə keçdi?

- Açığı deyim ki, ailəm yanımda olsaydı, bəlkə də mən heç Bakıya qayıtmazdım. Ancaq ailəmin Əylisə köçməyi mümkün deyil. Çünki iş-gücləri Bakıdadır. Bir də ki, açığı, nə gizlədim, məndən fərqli olaraq, onlar, necə deyərlər, şəhər uşağıdır. Sizə bir məqamı etiraf edim ki, övladlarım üçün o qədər darıxmışdım ki, Bakıya gəldiyim ilk günlərdə çalışırdım ki, axşamlar eyni otaqda yataq. Hər hansı biri o biri otaqda yatanda elə bil yuxum ərşə çəkilirdi. Sanki onların nəfəsi üçün də darıxmışdım.

- Əkrəm Əylislinin ədəbi tənqidlə münasibəti necə olub?

- Ədəbi tənqidlə mənim münasibətlərim müxtəlif səpkidə olub. Cavanlığımda kim mənim haqqımda nə yazırdısa, qorxa-qorxa, həyəcanla oxuyurdum. Amma sonralar ədəbi tənqidə daha açıq nəzərlərlə baxmağa başladım. Bir növ haqqımda yazılanları saf-çürük edirəm. Tənqidçi məni inandıranda, əsərimdə deyə bilmədiyim, ancaq deməli olduğum məqamlardan söz açanda təbii ki, böyük maraqla izləyirəm. Zəif yazılan tənqidi məqalələrə isə təbii ki, heç fikir vermirəm. Onu da deyim ki, mənim haqqımda ən çox Arif Hacıyev, Yaşar Qarayev, Akif Hüseynov yazıb. Təəssüf ki, indi bu proses yoxdur. Yəqin ki, cavanlar gələcək. Özü də mənə elə gəlir ki, bu sahədə ədəbiyyata, əsasən, jurnalistika sahəsindən gələcəklər. Çünki bu gün ədəbi mühit, ədəbi proses və s. barədə az-çox yenə jurnalistlər yazır. Yeri gəlmişkən, mən özüm də jurnalist işləmişəm.

- Hansı mətbu orqanlarda çalışmısınız?

- Obyektlərə adətən "Azərbaycan gəncləri" qəzetinin xətti ilə getmişəm. İnstitutu bitirəndən sonra ilk iş yerim nəşriyyat olub. Bir də o zaman, əsasən, "Ədəbiyyat və incəsənət" qəzeti ilə əməkdaşlıq eləmişəm.

- Əkrəm müəllim, indi nə yazırsınız?

- Mənim əsərim aylarla, illərlə yetişir, sonra onu qələmə alıram. Məsələn, "Əylisdən Əylisəcən" kitabına baxaq. Həmin kitabda olan "Ceviz kölgəsinin nağılı" əsərində son dövrün məndən keçən qaynar bir dalğasını sakitləşdirə-sakitləşdirə sözə çevirmişəm. Ümumiyyətlə, mən hesab edirəm ki, istənilən əsərdə dövrün nəfəsi olmalıdır. Yaşanılan zamanın nəbzi vurmalıdır. Bu olmayanda nə yazırsan yaz, heç bir mənası olmur. Heç uzağa getməyək, böyük qələm sahiblərinin yaradıcılığında zamanın nəbzi həmişə vurub. Məhz o nəbzin sayəsində onlar yüksələ biliblər. Məsələn, Tolstoyun əsərlərinə baxaq. Bu əsərlərdə zaman sanki nəfəs alır. Və ya müasir dünya ədəbiyyatında sayılıb-seçilən qələm sahibi Markesə baxaq. Onun əsərlərində epoxa, zaman sanki kristallaşıb. "Əylisdən Əylisəcən" mənim indiki nəsrimdir. Mən ayrı cür yaza bilməzdim. Faktlar əsasında yazmalıydım. Bu nəsri yazarkən qarşıma məqsəd qoymuşdum ki, nəyinsə xatirinə heç nəyin üstündən keçməyim. Bilirsiniz, mənim həyatımda təsadüflər çox olub. Ancaq o təsadüflərin əksəriyyətində bir qanunauyğunluq olub. Və sizə bir söz də deyim ki, mənə elə gəlir ki, yazıçı təkcə yazdıqları ilə deyil, həm də bioqrafiyası ilə yazıçıdır. Məsələn, Hüseyn Cavid tərcümeyi-halı ilə Hüseyn Caviddir, Cəfər Cabbarlı tərcümeyi-halı ilə Cəfər Cabbarlıdır. Amma elə yazıçılar var ki, onların tərcümeyi-halı oxucusuna heç nə demir. Bəsit, mənasız təsir bağışlayır...

Sevinc RƏHİMOVA (2004)